Op zondag 26 april, Erfgoedddag, zet het Industriemuseum een uniek 18e-eeuws manuscript uit de museumcollectie in de kijker. Het boek is onderwerp van het doctoraatsonderzoek van Emile Lupatini en onthult waardevolle informatie over verfmethodes en ingrediënten die een anonieme Antwerpse textielverver destijds gebruikte.
Emile geeft geïnteresseerde bezoekers graag een woordje uitleg bij zijn doctoraatsonderzoek en demonstreert in het textielatelier hoe je ecoprints maakt. Tijdens Erfgoeddag loop je gratis het museum binnen! Meer informatie over de activiteiten tijdens Erfgoeddag vind je op deze pagina.
Verrassende verfrecepten in een 18e-eeuws manuscript
Eeuwenlang haalden textielververs hun kleurstoffen enkel uit de natuur: uit gesteenten en aarde, uit dieren zoals de cochenilleluis en de purperslak, en vooral uit planten. Het verversambacht was een arbeidsintensieve en complexe aangelegenheid, die veel vakkennis vereiste. Een recent opgedoken 18e-eeuws manuscript van een anonieme Antwerpse textielverver onthult waardevolle informatie over de gebruikte ingrediënten en verfmethodes.
Men doet daar bij een vierendeel schapenstront.
Het fascinerende boek, in 2020 geschonken aan de collectie van het Industriemuseum, bevat maar liefst 132 handgeschreven verfrecepten. De verver noteerde minutieus welke grondstoffen in de verfkuip gingen: indigo, wede, meekrap, cochenille, brazielhout … Diverse verfmethodes resulteerden in verschillende tinten en intensiteiten van kleuren. In het manuscript treffen we bijvoorbeeld twaalf benamingen aan voor de kleur rood: van ‘Turks rood’ over ‘gloeiend rood’ tot ‘vals rood’. Waar kocht de verver zijn kleurstoffen in? Werd het ingevoerde brazielhout tot rode kleurstof geraspt in het nabijgelegen tuchthuis aan de Oude Leeuwenrui?
De beschrijvingen van de gebruikte beitsmiddelen – belangrijk voor de kwaliteit en kleurvastheid – doen al helemaal de wenkbrauwen fronsen. ‘Men doet daar bij een vierendeel schapenstront, en men roert dat met een houten spade’. Ook urine, al in de middeleeuwen in zwang als beitsmiddel, belandde in het verfbad om bijvoorbeeld ‘pisgroen’ en ‘pisblauw’ te bekomen. ‘Schoonder blauw en ester niet’, zo schrijft de verver er bezield bij.
De 104 ingespelde textielstaaltjes maken de bron nog rijker en waardevoller. Emile Lupatini en Natalia Ortega Saez van de Universiteit Antwerpen (ARCHES onderzoeksgroep) voeren momenteel diepgaander onderzoek naar het manuscript. Naast archiefonderzoek zullen chemische analyses, kleurmetingen, microscopisch onderzoek en praktijktests hopelijk nog meer informatie prijsgeven, en tot nieuwe inzichten leiden. Ook voor vergelijking met verfrecepten en producties in andere landen is het manuscript razend interessant. En zo wordt de kleurrijke geschiedenis van het textielverven in de Lage Landen beetje bij beetje ontrafeld.
Hilde Langeraert, conservator Industriemuseum
Een artikel voor Faro